Employer of Record in Estland

Estland, een Noord-Europees land aan de Baltische Zee, heeft naam gemaakt door Europa’s meest digitaal geavanceerde economie te bouwen. Door het opbouwen van een sterke infrastructuur die startups, remote work, fintech, cybersecurity en softwareontwikkeling ondersteunt, heeft het internationale erkenning gekregen als een digitaal vooruitstrevend zakelijke omgeving.

Lokale talenten in Estland zijn geconcentreerd in technologie, engineering, shared services, financiën en digitale productontwikkeling. Tallinn blijft de belangrijkste zakenwijk, terwijl steden zoals Tartu bijdragen aan de digitale economie door middel van universiteiten en technisch onderzoek. De beroepsbevolking van Estland is goed opgeleid, innovatief en ondernemend in haar aanpak van zaken. Ze zijn ook gewend aan internationale zakelijke praktijken, vooral op de EU-markt.

Estland heeft verschillende bekende, waardevolle bedrijven voortgebracht, waaronder Wise, Bolt, Veriff en Pipedrive.

Het aannemen in Estland wordt vereenvoudigd door het papierloze overheidsysteem en het baanbrekende e-Residency programma. In Estland zijn ongeveer 99% van de overheidsdiensten 24/7 beschikbaar. Dit is een primeur wereldwijd en vergemakkelijkt de snelle voortgang van bedrijfs- en arbeidsprocessen in het land.

De toegang tot de Estse markt biedt lucratieve kansen voor startups en digitale innovatiemaatschappijen, maar de initiële financiële investering kan aanzienlijk zijn. Voor bedrijven die willen aannemen in Estland zonder hun eigen lokale rechtspersoon op te richten, is het antwoord samenwerken met een Employer of Record (EOR).

Een EOR, zoals Rivermate, wordt de officiële werkgever in Estland en vormt het vehikel voor jouw uitbreiding naar het startuonatie van de wereld.

Hoe een Employer of Record (EOR) werkt in Estland

Samenwerken met een EOR is een eenvoudig, maar zeer effectief proces. Door middel van een driepartijenovereenkomst tussen jouw bedrijf, de EOR en de werknemer wordt de basis gelegd voor wereldwijde bedrijfsexpansie.

1. Definieer de rol: Je begint met het schetsen van de functieomschrijving en het ideale kandidaatprofiel. De EOR kan je helpen de lokale arbeidsmarkt te begrijpen om het juiste talent aan te trekken.
2. Vind je kandidaat: Je vindt en selecteert de beste persoon voor de baan. Jij hebt de controle over de aanwervingsbeslissing.
3. Aanbieding en contract: De EOR stelt een wettelijk conforme arbeidsovereenkomst op op basis van de Estse arbeidswetgeving. Dit contract wordt vervolgens ondertekend door de EOR en je nieuwe werknemer.
4. Inwerken: De EOR verzorgt het formele onboardingproces. Dit duurt ongeveer een week. Dit omvat het registreren van de werknemer bij de Belasting- en Douanewetgeving van Estland en andere noodzakelijke autoriteiten. Meer informatie over arbeidsregistratie vind je op de officiële website van de Estse Belasting- en Douanewetgeving (https://www.emta.ee/en).
5. Dagelijkse begeleiding: Jij beheert de dagelijkse taken, projecten en prestaties van de werknemer, net als elk ander lid van je team.
6. Loonadministratie en conformiteit: De EOR betaalt maandelijks de werknemers, belastinginhoudingen en verplichte werknemersvoordelen. Ze zorgen ervoor dat alles op tijd en volgens de lokale regelgeving wordt gedaan, zodat jij compliant blijft.

Waarom een Employer of Record gebruiken in Estland

Samenwerken met een Employer of Record in Estland stelt internationale bedrijven in staat de markt te betreden zonder dat ze lokale loonadministratie, HR en juridische systemen vanaf nul hoeven op te zetten. Dit is vooral waardevol wanneer je de markt testeert of snel wilt groeien in Estland.

• Snelheid: Je kunt werknemers aannemen en inwerken in dagen of weken, in plaats van de maanden die het kan kosten om een lokaal bedrijf op te richten.
• Conformiteit: Een EOR zorgt dat je voldoet aan alle Estse arbeidswetten, zodat je niet in één nacht een expert hoeft te worden. Zij regelen alle complexiteiten van lokale arbeidsregelgeving.
• Risicobeperking: De EOR neemt de juridische risico’s met betrekking tot employment op zich. Dit helpt je om mogelijke boetes te voorkomen door werknemers verkeerd te classificeren of niet aan belasting- en socialezekerheidsverplichtingen te voldoen.
• Focus op je bedrijf: Je kunt je concentreren op je kernactiviteiten terwijl de EOR de administratieve last van HR en payroll afhandelt.
• Benefits administratie: De EOR registreert je werknemers voor alle verplichte voordelen zoals ziektekostenverzekering en pensioenregelingen. Ze kunnen je ook helpen bij het creëren van een concurrerend benefitspakket om top talent in Estland aan te trekken.

Estlands startup-ecosysteem behoort tot de beste ter wereld. De arbeidskracht heeft sterke capaciteiten in SaaS-ontwikkeling, cybersecurity, cloud-infrastructuur, AI, machine learning en blockchain-technologieën. Dit heeft geleid tot een competitieve arbeidsmarkt waarin talent zeer kostbaar kan zijn. Internationale bedrijven concurreren vaak rechtstreeks met lokale startups, Nordic werkgevers en remote-first bedrijven binnen deze markt.

Salarissen in de technologiesector in Estland zijn de afgelopen tien jaar gestaag gestegen door de toenemende internationale vraag. Werkgevers die voor het eerst recruteren, moeten rekening houden met tegenaanbiedingen voor topkandidaten en een vraag naar compensatiepakketten met diverse voordelen.

Werk- en arbeidswetten in Estland zijn overzichtelijk, en processen worden eenvoudig gemaakt met e-aanvraag- en beheerservices. Werkgevers moeten echter nog steeds een goede kennis hebben van Estlandse arbeidswet om succesvol te onderhandelen met kandidaten.

Expertinzicht: Vanwege Estlands ondernemende cultuur waarderen kandidaat-Esten flexibiliteit en autonomie in hun werk. Bedrijven die de arbeidsmarkt benaderen met starre bedrijfsstructuren en begrensde salarissen, kunnen moeite hebben om talent aan te trekken in het land.

Arbeidsovereenkomsten & must-have clausules

Je moet een schriftelijke arbeidsovereenkomst verstrekken voor elke arbeidsrelatie die langer duurt dan twee weken. De overeenkomst moet in twee exemplaren zijn, één voor jou en één voor de werknemer. Het hoeft niet in het Estisch te zijn, maar een vertaling kan nodig zijn in geval van een geschil.

Expertinzicht: Estlandse arbeidsovereenkomsten zijn flexibeler dan die in andere delen van Europa. Werkgevers die kandidaten aannemen in de sectoren technologie en productontwikkeling, moeten echter vooral letten op clausules over intellectueel eigendom (IP). Vage contracttaal leidt vaak tot eigendomsdiscussies over door werknemers gemaakte werken.

Je arbeidsovereenkomsten moeten deze kerngegevens bevatten:

• Betrokken partijen: Naam en identificatiegegevens van jouw bedrijf en de werknemer.
• Data: Startdatum van het dienstverband en datum van ondertekening van de overeenkomst.
• Functieomschrijving: Een duidelijke omschrijving van de taken van de werknemer.
• Werkplek: De primaire locatie waar het werk zal worden uitgevoerd.
• Werkuren: Specificatie of het om fulltime of parttime gaat.
• Salaris: Het loonbedrag, de betalingsfrequentie en de wijze van betaling.
• Vakantie: Het aantal jaarlijkse betaalde vakantiedagen, met minimaal 28 kalenderdagen.
• Opzegtermijnen: Details over opzegtermijnen.
• Proeftijd: De duur van de proefperiode, indien van toepassing.

Proeftijd

In Estland is de proeftijd een belangrijk onderdeel van de arbeidsovereenkomst en dient vanaf het begin duidelijk te worden vastgesteld.

• De maximale proeftijd is vier maanden.
• Voor contracten voor bepaalde tijd mag de proeftijd niet langer zijn dan de helft van de contractduur.
• Als je geen proeftijd hebt vermeld in het contract, wordt aangenomen dat die er niet is.
• Tijdens de proeftijd kunnen jij of de werknemer het contract met minimaal 15 kalenderdagen opzeggen.

Werkuren & overwerk

De standaard werkuren in Estland zijn eenvoudig.

• Een typische fulltime week bedraagt 40 uur, meestal 8 uur per dag, maandag tot en met vrijdag.
• De werktijd, inclusief overwerk, mag niet meer dan gemiddeld 48 uur per week bedragen over een periode van vier maanden.
• Jij en de werknemer moeten het eens worden over eventuele overwerk.
• Overwerk wordt gecompenseerd met ofwel betaalde vrije tijd gelijk aan de overwerktijden, of met een vergoeding die minstens 1,5 keer het reguliere loon van de werknemer bedraagt.
• Werknemers hebben recht op minimaal een pauze van 30 minuten na 6 uur werken.

Openbare & regionale feestdagen

Estland kent door het jaar heen verschillende feestdagen. De werkdag voorafgaande aan Nieuwjaarsdag, Onafhankelijkheidsdag, Overwinningsdag en Kerstavond wordt met drie uur ingekort.

Hieronder een lijst met feestdagen voor 2026:

Datum	Feestdag
1 januari	Nieuwjaarsdag
24 februari	Onafhankelijkheidsdag
3 april	Goede Vrijdag
5 april	Paaszondag
1 mei	Lentedag
24 mei	Pinksterdag
23 juni	Overwinningsdag
24 juni	Midzomerdag
20 augustus	Herdenkingsdag van de Herstel van Onafhankelijkheid
24 december	Kerstavond
25 december	Kerstdag
26 december	Tweede Kerstdag

Het inhuren van contractors in Estland

Zelfstandige contractors zijn in Estland minder gebruikelijk dan in veel andere Europese markten. Een reden hiervoor is dat Estlandse werkgevers al de voordelen bieden die werknemers zoeken via freelance-regelingen. Dit omvat flexibele werkmodellen, grote autonomie, gestroomlijnde bedrijfsprocessen en moderne werkculturen. Hierdoor is de prikkel om over te stappen naar zelfstandige contracten verminderd.

Zelfstandige contractors komen vooral voor in bloeiende deep tech, IT en digital nomad sectoren, gestimuleerd door initiatieven zoals het e-Residency programma. Estse autoriteiten benadrukken de aard van het werk boven het contracttype. Als een contractor slechts voor één klant werkt, een vast schema volgt en de tools van het bedrijf gebruikt, wordt hij beschouwd als een werknemer, zelfs als hij een dienstenovereenkomst tekent. Dit kan leiden tot misclassificatieproblemen van werknemers.

Een Employer of Record (EOR) kan je helpen deze risico’s te vermijden. Een EOR houdt werknemers wettelijk in dienst namens jou, en regelt alle lokale arbeidsverplichtingen. Dit zorgt ervoor dat je voldoet aan de Estlandse arbeidswetten terwijl je het dagelijkse werk van de werknemer beheert. Het gebruik van een EOR vereenvoudigt het aanwerven en voorkomt het risico van misclassificatie.

Loonadministratie, belastingen en voordelen verlopen in Estland veel soepeler dan in de meeste andere Europese landen. Dit komt door de digitale-first aanpak. Bijna alles dat met werknemers te maken heeft, wordt online afgehandeld. Dit maakt onboarding een snel en moeiteloos proces in het land.

Het land hanteert een vlak tarief, wat de berekeningen vereenvoudigt. Je betaalt je werknemers maandelijks, en hoewel bonussen gebruikelijk zijn, is een 13e maand niet wettelijk verplicht. Als werkgever moet je elke werknemer registreren in het Estische Employment Register en hen bij elke loonbetalingsperiode voorzien van een gedetailleerde loonstrook.

Payrollcycli & loonstructuur

Je dient je werknemers maandelijks te betalen. Betalingen moeten op dezelfde dag elke maand plaatsvinden, en wel uiterlijk op de laatste werkdag. Je kunt ook vaker betalen, bijvoorbeeld wekelijks, maar niet minder dan eens per maand. Als de betaaldatum op een feestdag of in het weekend valt, moet je het salaris betalen op de voorafgaande werkdag.

Het salaris van een werknemer bestaat uit een paar belangrijke elementen:

• Basisloon: Dit is het vaste maandsalaris vóór aanvullende bedragen.
• Bruto salaris: Dit omvat het basisloon plus eventuele toeslagen of bonussen, maar vóór belastingen.
• Netto salaris: Dit is het uiteindelijke bedrag dat een werknemer ontvangt na alle inhoudingen en belastingen.

Overwerk & minimumlonen

Vanaf 1 januari 2025 is het minimum maandsalaris in Estland €886 voor voltijds werk. Het minimuurloon per uur is €5,31. Dit minimum geldt voor alle werknemers, zonder uitzonderingen voor jongere werknemers.

Als een werknemer buiten de overeengekomen uren werkt, moet je hen compenseren voor het overwerk. Je kunt dit doen met betaalde verlofdagen of door 1,5 keer hun gebruikelijke loon te betalen. Voor werk op een feestdag geldt een dubbele vergoeding van het normale loon van de werknemer.

Werkgeversbelastingen en -bijdragen

Als werkgever in Estland ben je verantwoordelijk voor het betalen van sociale belasting en bijdragen voor werkloosheidsverzekering bovenop het brutoloon van je werknemer.

Bijdrage	Tarief	Notities
Sociale belasting	33%	Dit bestaat uit 20% voor pensioenverzekering en 13% voor ziektekostenverzekering.
Werkloosheidsverzekering	0,8%	Dit is jouw bijdrage aan het werkloosheidsfonds.

Werknemersbelastingen en inhoudingen

Werknemers dragen ook bij aan belastingen en sociale zekerheid vanuit hun brutoloon.

Inhouding	Tarief	Notities
Inkomstenbelasting	22%	Estland heeft een vlak tarief voor inkomstenbelasting. Er is een basis belastingvrijstelling, maar deze vermindert voor hogere inkomens.
Gefinancierde pensioen	2%, 4%, of 6%	Dit is de bijdrage van de werknemer aan de tweede pensioenpijler, gebaseerd op hun gekozen percentage.
Werkloosheidsverzekering	1,6%	Dit is het deel van de werknemer in de bijdrage voor de werkloosheidsverzekering.

Estland heeft een uitstekende voordelenstructuur die een sterk vangnet biedt voor gezondheidszorg, pensioen, kinderopvang en perioden van werkloosheid. Voor werkgevers die voor het eerst in Estland werken, wordt geadviseerd om verplichte voordelen aan te vullen met bedrijfsspecifieke voordelen om toptalent aan te trekken.

In Estland worden flexibele werktijden, moderne arbeidsomstandigheden, maaltijdcheques en internationale carrièremogelijkheden vaak benadrukt in vacatures als kernvoordelen. Het voordelenlandschap in Estland is zeer uniek. Werkgevers die dit onderkennen en pakketten dienovereenkomstig structureren, zullen topkandidaten aantrekken.

Expertinzicht: Werknemers krijgen vaak bedrijf auto’s, sportschoolabonnementen, privézorg en andere privileges aangeboden. Deze privileges zijn belastbaar en moeten duidelijk worden gedocumenteerd in het arbeidscontract.

Wettelijk Verlof

De Estlandse wetgeving biedt verschillende soorten betaald verlof om uw werknemers te ondersteunen.

• Vakantie: Werknemers krijgen minimaal 28 kalenderdagen betaald verlof per jaar. Voor bepaalde functies, zoals overheidsfunctionarissen of docenten, kan dit meer zijn.
• Ziekteverlof: Als een werknemer ziek wordt, heeft hij recht op betaald verlof. De werkgever betaalt vanaf de 4e tot de 8e dag van ziekte een vergoeding. Vanaf de 9e dag neemt het Estlandse Ziektekostenfonds de betalingen over.
• Moederschapsverlof: Moeders ontvangen 140 dagen betaald moederschapsverlof.
• Vadersverlof: Vaders hebben recht op 30 dagen betaald vaderschapsverlof.
• Ouderschapsverlof: Na afloop van het moederschaps- of vaderschapsverlof kan één ouder ouderschapsverlof opnemen tot het kind drie jaar oud wordt, met financiële ondersteuning van de staat.
• Studieverlof: Werknemers kunnen tot 30 dagen studieverlof per jaar opnemen.

Feestdagen

Uw werknemers in Estland krijgen betaald vrijaf op feestdagen. Als ze op een feestdag werken, moet u hen dubbel betalen dan hun normale loon.

Feestdag	Datum
Nieuwjaarsdag	1 januari
Goede Vrijdag	Variabel
Paaszondag	Variabel
Dag van de Arbeid	1 mei
Pinksteren	Variabel
Overwinningsdag	23 juni
Midzomerdag	24 juni
Dag van de Herstel van de Onafhankelijkheid	20 augustus
Kerstavond	24 december
Kerstdag	25 december
Tweede Kerstdag	26 december

Typische Aanvullende Voordelen

Om te concurreren om toptalent bieden veel bedrijven voordelen die verder gaan dan de wettelijke vereisten. Hier is een overzicht van wat wettelijk vereist is versus wat je als extra voordeel kunt bieden.

Wettelijke Voordelen (Verplicht)	Niet-Wettelijke Voordelen (Optioneel)
Sociale Zekerheidsbijdragen	Aanvullende Zorgverzekering (tandheelkunde, zicht)
Universal Gezondheidszorg	Flexibele Werkregelingen
Betaald Jaarlijks, Ouderschaps- & Ziekteverlof	Professionele Ontwikkeling & Training
Pensioenbijdragen	Eten- en Voucherbonnen
12 Betaalde Feestdagen	Gezondheids- en Welzijnsprogramma’s (sportschoolabonnementen)
---	Vervoersondersteuning
---	Aandelenopties
---	Extra betaald verlof

Hoe een EOR Kan Helpen bij het Regelen van Voordelen

Het navigeren door de wetten en voordeelverwachtingen van een nieuw land kan complex zijn. Een Employer of Record (EOR) maakt het eenvoudig.

Een EOR dient als de wettelijke werkgever voor uw team in Estland. Wij regelen alle administratieve taken, waaronder:

• Naleving: Wij zorgen dat u voldoet aan alle Estlandse arbeidswetten, zodat u niet overnight een expert hoeft te worden.
• Beheer van Voordelen: Wij registreren uw werknemers in alle verplichte voordelen zoals zorgverzekeringen en pensioenregelingen.
• Aanvullende Pakketten: Wij helpen u een concurrerend voordelenpakket op te stellen dat het beste lokale talent aantrekt. Wij weten wat kandidaten in Estland verwachten.
• Loonadministratie: Wij beheren de loonadministratie, belastingen en sociale zekerheidsbijdragen nauwkeurig en op tijd.

Het gebruik van een EOR stelt u in staat zich te richten op het groeien van uw bedrijf, terwijl wij de HR- en arbeidscomplexiteit afhandelen.

Door Estonia's focus op innovatie wordt het als meer werkgever-vriendelijk beschouwd dan veel andere Europese en Aziatische landen, maar werkgevers moeten niet aannemen dat ontslagen risicovrij zijn.

Werknemers worden beschermd door duidelijke procedurele vereisten, en slecht afgehandelde ontslagen kunnen snel problematisch worden als ze worden aangevochten. Een belangrijke nuance in Estland is dat werkgevers moeten aantonen dat ze hebben geprobeerd de prestaties te verbeteren voordat ze tot ontslag overgaan.

Expertinzicht: Een beëindigingsproces moet nog steeds worden gevolgd, zelfs als je een werknemer meteen na de proeftijd ontslaat.

Opzegtermijnen

Je moet werknemers vooraf schriftelijk op de hoogte stellen voordat hun dienstverband eindigt. De lengte van deze opzegtermijn hangt af van hoe lang de werknemer voor jou heeft gewerkt.

Hier zijn de minimale opzegtermijnen die je moet geven:

Dienstverband	Minimaal Opzegtermijn
Minder dan 1 jaar	15 kalenderdagen
1 tot 5 jaar	30 kalenderdagen
5 tot 10 jaar	60 kalenderdagen
10 jaar of meer	90 kalenderdagen

Tijdens een proeftijd, die tot vier maanden kan duren, kunnen jij of de werknemer het contract beëindigen met ten minste 15 kalenderdagen opzegtermijn. Als een werknemer ontslag neemt, moet hij of zij je 30 kalenderdagen van tevoren opzeggen.

Ontslagvergoeding

Of je ontslagvergoeding verschuldigd bent, hangt af van de reden voor het ontslag. Over het algemeen betaal je een vergoeding wanneer je een werknemer ontslaat wegens economische redenen. In geval van ontslag om economische redenen, moet je de werknemer één maand salaris betalen als vergoeding.

Werknemers kunnen ook recht hebben op aanvullende voordelen van het Estse Werkloosheidsverzekeringfonds, afhankelijk van de duur van hun dienstverband:

• 5 tot 10 jaar dienstverband: Recht op één maand bruto salaris.
• Meer dan 10 jaar dienstverband: Recht op twee maanden bruto salaris.

Als je een vaste-termijn werknemer ontslaat vanwege ontslag wegens overmacht, moet je hem of haar het salaris betalen voor de resterende looptijd van het contract.

Hoe Rivermate compliant ontslagen afhandelt

Het navigeren door werknemersontslagen kan lastig zijn. Wij zorgen ervoor dat het proces soepel verloopt en volledig in overeenstemming is met de Estse wet.

Zo helpen wij:

• Duidelijk proces: We begeleiden je door elke stap van het ontslagproces, zodat je aan alle wettelijke verplichtingen voldoet.
• Juiste documentatie: We bereiden de benodigde schriftelijke kennisgevingen en eindnalaatvalberekeningen voor.
• Compliance-controles: Onze team zorgt ervoor dat opzegtermijnen en ontslagvergoedingen correct worden afgehandeld, zodat juridische problemen worden voorkomen.
• Eindsalaris: We verzorgen de finalebetaling aan de werknemer, inclusief eventuele niet-gebruikte vakantiegelden.
• Uitschrijvingen: We zorgen ervoor dat de werknemer correct wordt uitgeschreven uit het arbeidsregister van de Estse Belasting- en Douanewet, binnen de vereiste tien dagen.

Wij regelen de details zodat jij je kunt richten op je bedrijf.

Voor burgers van de Europese Unie is werken in Estland eenvoudig. Je hoeft je alleen maar te registreren als inwoner. Voor iedereen anders heb je een visum of vergunning nodig om legaal te werken. Dit proces kan tussen de vier en zes weken duren.

Het verkrijgen van het recht om in Estland te werken wanneer je geen EU-burger bent, betekent dat je eerst een jobaanbieding moet hebben. Je werkgever speelt dan een belangrijke rol in je aanvraag.

Een Employer of Record (EOR) kan optreden als je wettelijke werkgever in Estland. Dit is handig als je bedrijf geen eigen entiteit in het land heeft. Een EOR kan werkvisa sponsoren, maar er kunnen beperkingen zijn vanwege nationale quota.

Hier zijn de gebruikelijke routes voor werkgelegenheid:

• Long-Stay (D) Visum: Dit is de gebruikelijke keuze voor werken in Estland voor maximaal een jaar. Je werkgever, of een EOR, moet je werkgelegenheid registreren bij de Estlandse Politie en Marechaussee om dit proces op gang te brengen.
• Tijdelijke Verblijfsvergunning: Als je van plan bent om meer dan een jaar in Estland te werken, moet je een tijdelijke verblijfsvergunning aanvragen. Deze vergunning is geldig tot vijf jaar.
• EU Blue Card: Dit is een optie voor hooggekwalificeerde professionals en biedt meer flexibiliteit voor werken in andere EU-landen.

Houd er rekening mee dat voor veel functies werkgevers moeten kunnen aantonen dat de rol niet door een lokale kandidaat ingevuld kon worden.

Naleving bedrijfsreizen

Voor korte reizen heb je misschien helemaal geen visum nodig. Estonia maakt deel uit van het Schengengebied, waardoor visa-vrij reizen mogelijk is voor maximaal 90 dagen binnen een periode van 180 dagen voor burgers van veel landen.

Dit type reis is bedoeld voor specifieke zakelijke activiteiten, zoals:

• Het bijwonen van zakelijke vergaderingen
• Het bijwonen van conferenties of seminars
• Het bezoeken van een bedrijfsfaciliteit
• Het onderhandelen over contracten

Het is belangrijk om te begrijpen dat dit niet toestaat dat je actief werkt. Als je werkzaamheden verricht, zelfs voor een korte periode, moet je mogelijk je werkgelegenheid registreren. Bijvoorbeeld, werken op tijdelijke basis voor maximaal 5 dagen binnen een periode van 30 dagen kan vrijgesteld zijn, maar je moet altijd de laatste regels controleren.